{"id":2051,"date":"2013-11-12T23:00:05","date_gmt":"2013-11-12T23:00:05","guid":{"rendered":"http:\/\/historiografija.hr\/?p=2051"},"modified":"2013-11-12T23:00:05","modified_gmt":"2013-11-12T23:00:05","slug":"milivoj-beslin-savremena-hrvatska-istoriografija-o-jugoslaviji-dve-granicne-studije","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historiografija.hr\/?p=2051","title":{"rendered":"Milivoj Be\u0161lin – Savremena hrvatska istoriografija o Jugoslaviji: Dve grani\u010dne studije"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

Tekst je izvorno objavljen u beogradskoj Republici <\/i>(<\/span>http:\/\/www.republika.co.rs\/560-563\/28.html<\/span><\/a><\/span>). Zahvaljujemo autoru na dopu\u0161tenju da se objavi i na na\u0161oj web stranici.<\/span> <\/span><\/span><\/p>\n

Milivoj Be\u0161lin<\/span><\/i><\/p>\n

Savremena hrvatska istoriografija o Jugoslaviji: Dve grani\u010dne studije<\/span><\/span><\/h1>\n

Tvrtko<\/span> <\/span>Jakovina<\/span>, <\/span>Tre<\/span><\/i>\u0107<\/span><\/i>a<\/span><\/i> <\/span><\/i>strana<\/span><\/i> <\/span><\/i>Hladnog<\/span><\/i> <\/span><\/i>rata<\/span><\/i>, \u201e<\/span>Fraktura<\/span>\u201d, <\/span>Zagreb<\/span>, 2011, <\/span>str<\/span>. 782; Hrvoje Klasi\u0107, Jugoslavija i svijet: 1968<\/i>, \u201eNaklada Ljevak\u201c, Zagreb, 2012, str. 476.<\/span><\/h1>\n

            <\/span>Savremena postjugoslovenska dru\u0161tva utemeljena na poku\u0161ajima stvaranja antikomunisti\u010dkog i antijugoslovenskog konsenzusa te\u017ee da, u nauci obja\u0161njenim procesima konstrukcije identiteta, izvr\u0161e damnatio memoriae<\/i> (brisanje iz pam\u0107enja) \u010ditavog perioda jugoslovenske nadnacionalne integracije. Nesigurna u sebe i nesposobna da racionalno sagledaju vlastiti XX vek, ova dru\u0161tva pro\u017eeta sna\u017enim nacionalisti\u010dkim ideologijama, postavila su koordinate ovih procesa jo\u0161 krajem osamdesetih godina pro\u0161log veka. Kao \u0161to svaki istori\u010dar u poku\u0161ajima da razume i rekonstrui\u0161e pro\u0161lost neminovno svedo\u010di o sebi i svom vremenu, tako je svaka istoriografija produkt vlastite epohe, posebno u dru\u0161tvima gde se percipira prevashodno kao nacionalna disciplina, a ne kriti\u010dka nauka. Sem navedenih zajedni\u010dkih karakteristika u manjem ili ve\u0107em stepenu odstupanja, svih postjugoslovenskih istoriografija, specifi\u010dnosti savremene hrvatske istoriografije o socijalisti\u010dkoj Jugoslaviji karakteri\u0161e postojanje relativno velikog broja sinteti\u010dkih pregleda razli\u010ditog profesionalnog kvaliteta i ideolo\u0161kog predznaka, ali sa identi\u010dnom slabo\u0161\u0107u \u2013 hroni\u010dnim nedostatkom bazi\u010dnih istra\u017eivanja. Upravo navedene nedostatke u velikom stepenu nadokna\u0111uju opse\u017ene monografije dvojice hrvatskih istori\u010dara mla\u0111e generacije, prof. dr Tvrtka Jakovine i doc. dr Hrvoja Klasi\u0107a.  <\/span> <\/span><\/span><\/p>\n

            <\/span>Autor dveju zapa\u017eenih monografija, koje su mu donele profesionalna priznanja koja daleko prevazilaze postjugoslovenski prostor, Tvrtko Jakovina se afirmisao kao temeljni istra\u017eiva\u010d jugoslovensko-ameri\u010dkih odnosa. Knjige <\/span>Socijalizam na ameri\u010dkoj p\u0161enici<\/span><\/i> i Ameri\u010dki komunisti\u010dki saveznik. Hrvati, Titova Jugoslavija i SAD 1945-1955<\/i>. na\u010dinile su njihovog autora veoma pripremljenim da se uhvati u ko\u0161tac sa istra\u017eivanjem fundamentalnog fenomena hladnoratovske epohe \u2013 Pokretom nesvrstanih i ulogom Jugoslavije u njemu. Ipak, najnovija Jakovinina knjiga svojom obuhvatno\u0161\u0107u i voluminozno\u0161\u0107u zna\u010dajno prevazilazi prethodne. Monografija o spoljnoj politici Titove Jugoslavije, kao neponovljivog emancipatorskog i neprovincijalnog projekta, sa ambicijom da vodi svetsku politiku, i nije mogla da rezultira druga\u010dijim pristupom sem pisanjem globalne istorije Hladnog rata. Jugoslovenska diplomatija bila je u to doba svetska diplomatija, kako ka\u017ee Jakovina. Navode\u0107i zna\u010daj politike nesvrstanosti za samu jugoslovensku zajednicu, autor tvrdi: \u201cUmjesto europske margine, gdje bi se Jugoslavija na\u0161la da nije prona\u0111en tre\u0107i put, zemlja je (p)ostala ve\u0107a i va\u017enija no \u0161to je objektivno bila.\u201d Naposletku, politika nesvrstanosti bila je ne samo ugaoni kamen spoljnopoliti\u010dke aktivnosti, ve\u0107 uz antifa\u0161izam, antistaljinizam i samoupravljanje jedan od nose\u0107ih stubova identitetskog koda socijalisti\u010dke Jugoslavije. <\/span><\/p>\n

            <\/span>Pribli\u017eiv\u0161i se, kako bi rekao Lisjen Fevr, \u201cmentalnoj strukturi epohe\u201d, karakteristici koja odlikuje samo najbolje istori\u010dare, Tvrtko Jakovina istorijske procese druge polovine XX veka analizira o\u010dima istori\u010dara, a ne posmatra\u010da svog vremena. Iz dana\u0161nje provincijalizovane i evrocentri\u010dne politike jugoslovenskih naslednica \u010de\u0161to se pomalja kritika da su svojom spoljnom politikom jugoslovenska diplomatija i Tito zemlju isklju\u010dili iz svog prirodnog, evropskog okru\u017eenja. Me\u0111utim, Jakovina tvrdi da je ta orijentacija bila promi\u0161ljena i pragmati\u010dna, te da je donela vi\u0161estruku korist Jugoslaviji, koja je \u201c\u0161irila svoj utjecaj, ja\u010dala vlastiti vanjskopoliti\u010dki polo\u017eaj, ali i dobivala tr\u017ei\u0161te za proizvode koji se drugamo ne bi mogli plasirati\u201d. <\/span>Tre<\/span><\/i>\u0107<\/span><\/i>a<\/span><\/i> <\/span><\/i>strana<\/span><\/i> <\/span><\/i>Hladnog<\/span><\/i> <\/span><\/i>rata<\/span><\/i> Tvrtka Jakovine mo\u017ee se \u010ditati i kao jo\u0161 jedna od istorija hladnoratovske epohe, ni najmanje ne zaostaju\u0107i za najvrednijim ostvarenjima na tu temu, monografijama M. Vokera, O. A. Vestada ili D\u017e. L. Gedisa, ali iz perspektive tre\u0107eg aktivnog u\u010desnika u toj me\u0111unarodnoj konstelaciji. Me\u0111utim, navedena deprovincijalizuju\u0107a studija je i svojevrsna svetska istorija druge polovine XX veka, jer je njen autor prate\u0107i aktivnost jugoslovenske diplomatije od dramati\u010dnih doga\u0111aja u Afganistanu, pokreta za oslobo\u0111enje Namibije, revolucionarne krize u Iranu, do zbivanja u Ugandi i Kambod\u017ei ili izraelsko-egipatskih mirovnih pregovora, dao istorijsku genezu svakih od ovih procesa, ali i njihov epilog sve do savremenosti. Ovakvim autorovim metodolo\u0161kim pristupom, sasvim kompatibilnim sa zna\u010dajem, uticajem i obave\u0161teno\u0161\u0107u jugoslovenske diplomatije, nastalo delo \u010dini se nezaobilaznim svakom istori\u010daru me\u0111unarodnih odnosa druge polovine XX veka, a prevashodno onima koji u fokusu imaju problematiku arapskih ili zemalja Tre\u0107eg sveta.<\/span><\/p>\n

            <\/span>U metodolo\u0161kom pogledu zadivljuje mno\u0161tvo dokumentarne, izvorne gra\u0111e (uglavnom dobijene iz arhive Josipa Vrhovca), koja \u010dini osnovu navedene monografije, ali posebnu profesionalnu ve\u0161tinu autor je pokazao njenim uspe\u0161nim savladavanjem i smislom za istorijsko sintetizovanje. Konstituisanje globalnog sveta i univerzalizacija postignuta nakon Drugog svetskog rata u\u010dinila je zbivanja u najudaljenijim azijskim ili afri\u010dkim zemljama va\u017enim i bliskim, pa Jakovina zbog toga zaklju\u010duje da je istorija Hladnog rata u stvari transnacionalna, jer relativizuje zna\u010daj granica i prostora u savremenom svetu. Time vi\u0161e dolazi do izra\u017eaja autorova ve\u0161tina selekcionisanja izvora i \u010dinjenica, smisao za istorijsku sintezu i kontekstualnu analizu posmatranih doga\u0111aja, pojava i procesa, \u010dime je Jakovina prona\u0161ao pravu meru izme\u0111u vokacije da uop\u0161tava i zadatka da izvr\u0161i ekspertizu. Monografiju Tvrtka Jakovine odlikuje prijem\u010div i nepretenciozan, ali vrlo negovan stil u najboljem duhu anglosaksonske istoriografije. Uprkos dubini analize i mno\u0161tva \u010dinjenica utemeljenih na izvornoj gra\u0111i, ova knjiga je iznad svega polivalentna, jer se mo\u017ee razumevati u kontekstu jugoslovenske istorije, istorije me\u0111unarodnih odnosa, kao priru\u010dnik za diplomate, kao pregled i analiti\u010dka obrada klju\u010dnih hladnoratovskih procesa, kao povest pokreta nesvrstanih, ali iznad svega ova opse\u017ena studija se mora \u010ditati kao uzor i obrazac u istoriopisanju \u2013 kao izraz najvi\u0161ih standarda kako u istra\u017eiva\u010dko-heuristi\u010dkom, tako i u narativno-analiti\u010dkom pogledu. <\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

            <\/span>Monografija Hrvoja Klasi\u0107a Jugoslavija i svijet 1968.<\/i> proistekla je iz doktorske disertacije odbranjene na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Prethodno, njegova magistarska teza (Hrvatsko prolje\u0107e u Sisku<\/i>) bila je vrlo visoko ocenjena u nau\u010dnim krugovima, dok su Klasi\u0107eve dokumentarne serije, od kojih je poslednja Hrvatsko prolje\u0107e<\/i>, bile me\u0111u najgledanijim, ali i najkvalitetnijim sadr\u017eajima na javnom servisu. Polaze\u0107i od Fevrove maksime da je istorija nauka o promenama, postavlja se pitanje u kojoj meri je ta godina promenila Jugoslaviju? U istoriji ove vi\u0161estruko specifi\u010dne socijalisti\u010dke zajednice te\u0161ko se bilo koja godina mo\u017ee identifikovati kao posebno prekretna, jer bi tada, bezmalo svaka mogla biti prelomna u dru\u0161tvu koje se tako brzo menjalo i modernizovalo kao jugoslovensko u drugoj polovini XX veka. U traganju za regulatornom formulom vlastitog opstanka, modusom za izgradnju samosvojnog obrasca socijalizma i poku\u0161aju konstituisanja tre\u0107eg puta u bipolarnom svetu, u Jugoslaviji su prelomne bile mnoge godine. Istorijske<\/i> su bile: 1945, 1948, 1950, 1955, 1961, 1965\u20131966, 1968, 1971\u20131972, 1974, 1980, 1987, itd. Zbog \u010dega je samo 1968. tek jedna od mnogih u ovom nizu, dobila svoju monografiju, razlozi su nesumnjivo mnogo vi\u0161e vezani za evropski i me\u0111unarodni kontekst, nego li za jugoslovenski. Kao jedan od klju\u010dnih argumenata za bavljenje Jugoslavijom i 1968. bila je, prema re\u010dima samog autora, te\u017enja da se na dokumentarnim osnovama rekonstrui\u0161u najva\u017eniji procesi u razvoju jugoslovenskog dru\u0161tva te prelomne godine, ali i da se dekonstrui\u0161u i ospore brojni stereotipi i nenau\u010dne interpretacije o doga\u0111ajima, pojavama i procesima u navedenom vremenu.  <\/span><\/span><\/span><\/p>\n

            <\/span>Na temelju bogate i raznovrsne dokumentarne osnove zagreba\u010dkih, beogradskih, ameri\u010dkih, britanskih i \u010de\u0161kih arhiva, kao i desetina jugoslovenskih i inostranih novina i \u010dasopisa, te ogromnog broja \u010dlanaka, studija i monografija, memoara i se\u0107anja, autor je knjigu struktuirao u pet velikih tematsko-kompozicionih celina nejednake va\u017enosti za istra\u017eiva\u010dku temu. U centru Klasi\u0107evog vi\u0111enja jugoslovenske 1968. su studenti i njihova rebelijanska delatnost tokom burnih junskih dana, ali i intelektualno-filozofska osnova njihove aktivnosti. Minuciozno i sa visokim stepenom smisla za istorijsku analizu i sintezu, Klasi\u0107 studentske doga\u0111aje u Jugoslaviji sme\u0161ta u kontekst evropskih pobunjeni\u010dkih pokreta \u0161ezdesetosma\u0161ke<\/i> omladine, duboko nezadovoljne svetom u kome je \u017eivela. Jugoslovenske procese Klasi\u0107 analizira kroz poku\u0161aj stvaranja intelektualne alternative i kritike re\u017eima s leva, kroz Kor\u010dulansku letnju \u0161kolu i \u010dasopis Praksis<\/i>, kao idejne prethodnice burne 1968. u Jugoslaviji. Prvu masovnu i javnu pobunu u zemlji posle Drugog svetskog rata autor kontekstualizuje i kroz pregled stanja na jugoslovenskim univerzitetima i me\u0111u studentima u \u010ditavoj zemlji do 1968. podse\u0107aju\u0107i tom prilikom na ranija manje zapa\u017eena protestna iskustva jugoslovenskih studenata. Junsku pobunu kao centralnu temu knjige, pa sledstveno tome klju\u010dni i najdalekose\u017eniji doga\u0111aj 1968. u Jugoslaviji, Klasi\u0107 analizira kroz beogradske doga\u0111aje tokom dinami\u010dnih junskih dana, da bi potom segmentirao svoju analizu, fokusiraju\u0107i je na odnos studenata i profesora, studenata i radnika, studenata i politi\u010dara, studenata i Tita. Na poslednjoj osovini, studenti \u2013 Tito \u0107e i biti re\u0161ena pobunjeni\u010dka epizoda beogradskog Juna 1968. Znatno manju, ali nikako zanemarljivu pa\u017enju Klasi\u0107 posve\u0107uje i ostalim studentskim nemirima u Ljubljani, Zagrebu, Sarajevu, Ni\u0161u, Kragujevcu, itd. Akribi\u010dno \u010ditaju\u0107i stranu \u0161tampu autor je dao veoma zanimljiv pregled refleksija studentskih demonstracija u svetu, ali i maestralnu analizu Titovog govora i modusa operandi<\/i> kojim je jugoslovenski predsednik okon\u010dao pobunjeni\u010dki pokret. Du\u017enu pa\u017enju autor je posvetio i post factum<\/i> obra\u010dunu sa studentskim pokretom, koga posmatra kao autohtono jugoslovenski. Zasvodiv\u0161i centralnu temu svoje monografije, Hrvoje Klasi\u0107, kroz analizu ideja, namera i stavova, protagoniste studentskog bunta 1968. posmatra kao politi\u010dku alternativu, \u010diji su epilog i bilans bili razotkrivanje mana, devijacija, protivre\u010dnosti, neuspeha i slabosti jugoslovenskog socijalisti\u010dkog sistema. <\/span><\/p>\n

U drugom delu knjige autor analizira me\u0111urepubli\u010dke i me\u0111unacionalne odnose u Jugoslaviji tokom 1968. kada dolazi do prelomnih procesa u postupku evolutivne decentralizacije i krhkog poku\u0161aja demokratizacije jugoslovenskog modela socijalizma. U poslednjim segmentima knjige Hrvoje Klasi\u0107 daje pregled spoljnopoliti\u010dke situacije u Jugoslaviji tokom istra\u017eivane godine, analizom odnosa sa Var\u0161avskim blokom, pokretom nesvrstanih, zapadnim svetom, da bi monografiju zaklju\u010dio spoljnopoliti\u010dkim i unutra\u0161njopoliti\u010dkim aktivnostima jugoslovenske federacije nakon avgustovske sovjetske vojne intervencije u \u010cehoslova\u010dkoj.  <\/span>  <\/span> <\/span> <\/span>   <\/span>   <\/span><\/span><\/p>\n

            <\/span>Monografija 1968. Jugoslavija i svijet<\/i>, osebujna je knjiga, koja u sebi sa\u017eima sve profesionalne kvalitete istori\u010dara koji je svoj redak dar posvetio upravo prou\u010davanju dru\u0161tva druge\/socijalisti\u010dke\/Titove Jugoslavije. Metodolo\u0161ki \u010dvrsto utemeljena u primarnim i sekundarnim izvorima, podvrgnutim analizi u najboljem duhu kriti\u010dke istoriografije, \u010diji je va\u017ean saveznik u ovoj knjizi bila vrsna sposobnost autora da \u010ditaoca oslobodi suvi\u0161ne faktografije, a da pri tome ni jedan od argumenata ili zaklju\u010daka ne deluje neuverljivo ili sa manjkom dokumentarne potpore. Dinamici knjige i smelosti zaklju\u010daka svakako doprinosi i zavodljiv stil autora, koji je li\u0161en svake visokoparnosti i hermeti\u010dnosti, a da ipak nije izgubio ni najmanje na nau\u010dnosti. Sve to skupa doprinosi utisku o zanimljivosti knjige koja \u0107e zbog toga prona\u0107i put i do \u0161ireg \u010ditateljstva. <\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

Tre<\/span><\/i>\u0107<\/span><\/i>a<\/span><\/i> <\/span><\/i>strana<\/span><\/i> <\/span><\/i>Hladnog<\/span><\/i> <\/span><\/i>rata <\/span><\/i>Tvrtka Jakovine i <\/span>Jugoslavija i svijet 1968.<\/span><\/i> Hrvoja Klasi\u0107a nisu samo jo\u0161 dve u nizu knjiga istoriografskog \u017eanra \u2013 ovde je re\u010d o prekretnim i za nauku nezaobilaznim studijama, \u010dvrsto heuristi\u010dki zasnovanim, oslobo\u0111enim neutemeljenih apstrakcija, ali i nagomilane faktografije, monografijama bez \u010dijih epistemolo\u0161kih doprinosa se istorija jugoslovenske dr\u017eave i dru\u0161tva u drugoj polovini XX veka ne\u0107e mo\u0107i valjano rekonstruisati. Istoriografske monografije Jakovine i Klasi\u0107a, prva sa dominantnim fokusom na spoljnoj, a druga na unutra\u0161njoj dinamici Jugoslavije, kompatibilne su i komplementarne, jer sem o svemu navedenom iz razli\u010ditih uglova svedo\u010de i o neprovincijalnom jugoslovenskom dru\u0161tvu, najdublje involviranom u fundamentalne tokove evropskih i svetskih zbivanja, verovatno prvi put u modernoj istoriji ju\u017enoslovenskih naroda, kao realnih subjekata istorije. Dve grani\u010dne studije Tvrtka Jakovine i Hrvoja Klasi\u0107a snagom svojih saznajnih kvaliteta zna\u010dajno \u0107e doprineti racionalnijem poimanju jugoslovenske pro\u0161losti druge polovine XX veka, koja se a priori<\/i> stigmatizuje i odbacuje, a da je se prethodno nije spoznalo i razumelo.  <\/span><\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-2051","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-osvrti"],"acf":{"facebook_opis":""},"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack-related-posts":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2051","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2051"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2051\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2051"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2051"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiografija.hr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2051"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}